ارزیابی اثر بخشی کافئین خوراکی نسبت به هیدراتاسیون تهاجمی در پیشگیری از سردرد پس از بی حسی نخاعی در جراحی های سزارین

مقایسه اثربخشی کافئین خوراکی با هیدراتاسیون تهاجمی در پیشگیری از سردرد پس از بی‌حسی نخاعی در زنان کاندید سزارین انتخابی.

کارآزمایی دو سو کور، موازی، دو گروهی (کافئین در برابر پلاسبو)، تصادفی‌سازی بلوکی (سایز ۴) با اعداد رایانه‌ای در پاکت‌های مهر و موم شده، تخصیص ۱:۱، ۶۸ شرکت‌کننده (۳۴/گروه)، تک‌مرکزی.

مطالعه در بیمارستان‌های آموزشی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز انجام می‌شود. مدت ثبت‌نام حدود ۴ ماه است. شرکت‌کنندگان، محققان، مراقبان بالینی و ارزیابان پیامد کور هستند. کپسول‌ها توسط داروساز مستقل تهیه می‌شوند. توالی تخصیص در پاکت‌های مهر و موم شده مخفی می‌شود و پس از ورود بیمار باز می‌گردد. ارزیابی پیامد در ساعات ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت پس از جراحی توسط ارزیابان آموزش‌دیده و ناآگاه از گروه‌بندی انجام می‌شود.

شرایط ورود: زنان باردار ۲۰‑۴۰ساله، ASA I‑II، تک‌قلو، بدون بیماری قلبی، انعقادی، حساسیت به کافئین، فشار خون بارداری، میگرن، بدون کافئین در ۱۲ ساعت قبل، مایل به رضایت. شرایط عدم ورود: انصراف، تبدیل به بیهوشی عمومی، عوارض، فشار سیستولیک بیشتر از ۱۰۰ میلی متر جیوه، عدم همکاری.

گروه کافئین: کپسول خوراکی کافئین (۲۰۰ میلی‌گرم) ۳۰ دقیقه قبل از بی‌حسی نخاعی، همراه با هیدراتاسیون تهاجمی استاندارد (۴۰۰۰ سی‌سی نرمال سالین در ۲۴ ساعت). گروه کنترل: کپسول پلاسبو یکسان ۳۰ دقیقه قبل از بی‌حسی نخاعی، همراه با همان هیدراتاسیون.

پیامد اولیه: بروز و شدت سردرد پس از بی‌حسی نخاعی (PDPH) با استفاده از مقیاس کلامی (VCS) در ساعات ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت پس از جراحی. پیامدهای ثانویه: زمان شروع سردرد؛ فراوانی علائم همراه (سفتی گردن، تهوع، استفراغ، فوتوفوبیا، وزوز گوش، فونوفوبیا)؛ و عوارض جانبی یا عدم تحمل درمان.

روش تصادفی‌سازی: از روش تصادفی‌سازی بلوکی (Block Randomization) با اندازه بلوک ۴ استفاده خواهد شد تا تخصیص متوازن بین دو گروه مطالعه حفظ شود. واحد تصادفی‌سازی: واحد تصادفی‌سازی، هر شرکت‌کننده (هر زن باردار) به صورت فردی است. لایه‌های تصادفی‌سازی: از تصادفی‌سازی لایه‌ای (Stratified Randomization) استفاده نمی‌شود، زیرا جامعه مطالعه بر اساس معیارهای ورود (همگن از نظر ASA I-II، سزارین الکتیو و ...) نسبتاً همگن در نظر گرفته شده است. ابزار تصادفی‌سازی: توالی تصادفی با استفاده از نرم‌افزار آماری (مانند SPSS یا Excel) و توسط رایانه تولید می‌شود. این توالی در پاکت‌های مات، مهر و موم شده و شماره‌گذاری شده قرار داده می‌شود تا تخصیص مخفی بماند. نحوه ساخت توالی تصادفی: یک دستیار پژوهش که در فرآیند ثبت‌نام بیماران یا ارزیابی پیامدها نقشی ندارد، توالی تصادفی تخصیص را با استفاده از الگوریتم رایانه‌ای تولید می‌کند. این توالی، شرکت‌کنندگان را به نسبت ۱:۱ به یکی از دو گروه مداخله (کافئین خوراکی) یا کنترل (هیدراتاسیون تهاجمی) اختصاص می‌دهد.پنهان‌سازی تخصیص (Allocation Concealment): پاکت‌های مهر و موم شده به‌ترتیب توسط همان دستیار پژوهش باز می‌شوند، اما این کار تنها پس از اخذ رضایت آگاهانه و تکمیل اطلاعات پایه بیمار انجام می‌گیرد. این روند تضمین می‌کند که نه پزشک معالج و نه بیمار، از نوع تخصیص پیش از ورود به مطالعه اطلاعی ندارند (تخصیص مخفی).

این مطالعه به‌صورت کارآزمایی بالینی دو سو کور (Double‑blind) طراحی شده است. افراد و گروه‌های زیر نسبت به تخصیص شرکت‌کنندگان به گروه مداخله (کافئین خوراکی) یا گروه کنترل (هیدراتاسیون تهاجمی) کور (ناآگاه) نگه داشته می‌شوند: شرکت‌کنندگان (بیماران): همه شرکت‌کنندگان ۳۰ دقیقه قبل از بی‌حسی نخاعی یک کپسول دریافت می‌کنند. گروه مداخله کپسول حاوی ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین و گروه کنترل کپسول پلاسبو (دارونما) دریافت می‌کنند که از نظر اندازه، شکل، رنگ و مزه کاملاً یکسان هستند. بیماران و خانواده‌هایشان از نوع کپسول دریافتی بی‌اطلاعند. محققان و مراقبان بالینی: اعضای تیم پژوهش که بیماران را ثبت‌نام، رضایت آگاهانه اخذ، کپسول‌ها را تجویز و مراقبت‌های حین و پس از عمل را انجام می‌دهند، از گروه‌بندی بیماران بی‌اطلاع هستند. کپسول‌ها توسط یک داروساز مستقل (که در سایر مراحل مطالعه نقشی ندارد) تهیه و کدگذاری می‌شوند. کد تخصیص تا زمان تحلیل نهایی داده‌ها، محرمانه و مهر و موم شده باقی می‌ماند. ارزیابان پیامد: دستیاران پژوهش آموزش‌دیده‌ای که بروز و شدت سردرد (با استفاده از مقیاس کلامی VCS) و علائم همراه (سفتی گردن، تهوع، فوتوفوبیا و ...) را در ساعات ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت پس از جراحی ارزیابی می‌کنند، از نوع تخصیص بیماران بی‌اطلاع هستند. آن‌ها به لیست تصادفی‌سازی یا کدهای کپسول دسترسی ندارند. آنالیزور داده (اختیاری): برای کاهش بیشتر سوگیری، آماردانی که تحلیل نهایی داده‌ها را انجام می‌دهد نیز در صورت امکان کور خواهد بود. فایل داده با برچسب‌های کدگذاری شده (مثلاً گروه A و گروه B) بدون افشای اینکه کدام گروه مداخله یا کنترل است، در اختیار وی قرار می‌گیرد. کدها تنها پس از تهیه گزارش نهایی آماری شکسته می‌شوند. نحوه اعمال کورسازی: توالی تصادفی‌سازی و کدهای کپسول توسط یک پژوهشگر مستقل (که در ثبت‌نام بیماران، مراقبت یا ارزیابی پیامد نقشی ندارد) تولید و نگهداری می‌شود. پاکت‌های مات، مهر و موم شده و شماره‌گذاری شده حاوی تخصیص، فقط پس از ورود بیمار به مطالعه باز می‌شوند و کپسول کددار مربوطه تجویز می‌گردد. کپسول پلاسبو از نظر ظاهر (اندازه، رنگ، وزن) و نحوه مصرف با کپسول کافئین کاملاً یکسان است. ارزیابان پیامد و جمع‌آورندگان داده در فرآیند تصادفی‌سازی حضور ندارند و به پاکت‌های تخصیص یا کدها دسترسی ندارند. بنابراین، همه افراد کلیدی (شرکت‌کنندگان، محققان، مراقبان بالینی و ارزیابان پیامد) کور هستند و طراحی مطالعه به‌صورت دو سو کور انجام می‌شود. در صورت امکان، آنالیزور داده نیز کور خواهد بود.

با توجه به حجم نمونه محدود (۶۸ نفر) و ماهیت تک‌مرکزی این مطالعه که توسط محققین آغاز شده است، داده‌ها صرفاً برای تحلیل‌های آماری از پیش تعیین‌شده در پروتکل جمع‌آوری می‌شوند. در حال حاضر هیچ برنامه یا بودجه‌ای برای آماده‌سازی و اشتراک‌گذاری عمومی داده‌های ناشناس وجود ندارد. با این حال، در صورت درخواست منطقی از سوی سایر محققان پس از انتشار نتایج، نویسنده مسئول با رعایت موافقت‌نامه‌های نهادی و اخلاقی، اشتراک‌گذاری داده‌های تجمیعی یا خلاصه آمارها را بررسی خواهد کرد.